Kính ngữ và cách xưng hô ở Hàn Quốc: nói sai một câu, người Hàn nghĩ gì

Sang Hàn được vài tuần, nhiều bạn gặp cảnh này: vừa nói xong một câu thì không khí chùng xuống, người đối diện hơi nhíu mày, rồi mọi thứ vẫn tiếp tục như chưa có gì. Bạn không biết mình sai ở đâu. Thường thì bạn không sai từ vựng, mà sai cách xưng hô hoặc đuôi câu.

Nói ngắn gọn: trong tiếng Hàn, cách bạn gọi người khác và cách bạn kết thúc câu cho thấy bạn đặt họ ở vị trí nào. Với thầy cô, người lớn tuổi hơn, chủ quán và người mới gặp, bạn luôn dùng kính ngữ (đuôi -요 hoặc -습니다) và gọi bằng chức danh kèm -님. Chỉ nói trống không khi người kia chủ động cho phép. Nói sai một lần, người Hàn thường không trách thẳng, nhưng họ nhớ. Sửa ngay bằng một lời xin lỗi là đủ.

Bài này nằm trong loạt Văn hóa Hàn Quốc cho du học sinh. Nếu chưa đọc bài mở đầu, bạn xem trước 12 điều văn hóa Hàn Quốc du học sinh cần biết trước khi bay.

1. Ba mức nói bạn cần phân biệt từ tuần đầu

Tiếng Hàn có nhiều mức kính ngữ, nhưng trong đời sống du học, bạn chỉ cần nắm chắc ba mức:

• Kính ngữ trang trọng, đuôi -습니다 / -ㅂ니다 (-seumnida / -mnida). Dùng khi thuyết trình, phỏng vấn, tự giới thiệu trước lớp, nói với giáo sư lúc chưa thân, nói với khách ở chỗ làm. Ví dụ: 감사합니다 (gamsahamnida): em cảm ơn ạ.
• Kính ngữ thân mật, đuôi -요 (-yo). Mức bạn dùng nhiều nhất: với thầy cô, chủ quán, người lớn tuổi hơn, bạn cùng lớp mới quen. Ví dụ: 괜찮아요 (gwaenchanayo): không sao ạ / ổn ạ.
• Nói trống không, 반말 (banmal). Chỉ dùng với bạn thân bằng tuổi, người nhỏ tuổi hơn đã cho phép, hoặc khi hai bên đã thỏa thuận. Ví dụ: 괜찮아 (gwaenchana).

Quy tắc an toàn: chưa chắc thì dùng -요. Nói kính ngữ với người nhỏ tuổi hơn, cùng lắm họ bảo bạn nói thoải mái đi. Nói trống không với người lớn hơn thì khó gỡ hơn nhiều.

2. Gọi người khác thế nào cho đúng

Người Hàn ít gọi nhau bằng "anh", "bạn" như tiếng Việt. Họ gọi bằng chức danh, vai trò hoặc quan hệ. Bảng dưới là những cách gọi bạn sẽ dùng hằng ngày.

Ba chỗ du học sinh hay nhầm

• Tên + 씨 không dùng cho người trên. 씨 lịch sự với người ngang hàng hoặc nhỏ hơn. Gọi giáo viên hay quản lý bằng "tên + 씨" nghe như bạn đang coi họ ngang mình. Chỉ gắn 씨 vào họ (như "김 씨") còn dễ bị nghe là coi thường.
• Đừng dùng 당신 (dangsin) để gọi "bạn". Sách dạy nghĩa là "bạn", nhưng ngoài đời từ này thường dùng giữa vợ chồng, trong bài hát, hoặc khi cãi nhau. Muốn nói "bạn", hãy gọi tên kèm 씨 hoặc chức danh, hoặc bỏ chủ ngữ đi.
• 언니, 오빠, 형, 누나 không phải gọi ngay. Đây là cách gọi khi đã thân. Mới gặp mà gọi 오빠 có thể làm người kia bối rối. Đợi họ bảo "편하게 불러요" (pyeonhage bulleoyo: cứ gọi thoải mái đi).

3. Khi nào được chuyển sang nói trống không

Ở Hàn, chuyển từ kính ngữ sang 반말 là một bước trong quan hệ, và thường có câu mở lời rõ ràng. Người lớn tuổi hơn hay người có vị trí cao hơn là người nên đề nghị trước.

• 말 놓으세요 (mal noeuseyo): anh chị cứ nói trống với em đi. Bạn nói câu này với người lớn tuổi hơn khi muốn thân hơn.
• 우리 말 놓을까요? (uri mal noeulkkayo?): mình nói chuyện thoải mái nhé? Dùng giữa hai người bằng tuổi.
• 말 편하게 해도 돼요? (mal pyeonhage haedo dwaeyo?): em nói thoải mái được không ạ?

Lưu ý: người lớn hơn nói 반말 với bạn không có nghĩa bạn được nói 반말 lại. Giáo viên, chủ quán có thể nói trống với bạn, còn bạn vẫn giữ -요. Ở chỗ làm, dù đã thân với quản lý, trước mặt khách vẫn nên dùng kính ngữ.

4. Nói sai một câu, người Hàn nghĩ gì

Người Hàn biết bạn là người nước ngoài và phần lớn sẽ bỏ qua lỗi ngữ pháp. Điều họ để ý là lỗi về thái độ. Dưới đây là những tình huống học viên hay gặp.

Tình huống 1: Nghe không rõ, bạn buột miệng "뭐? (mwo?)". Với bạn, đó là "gì cơ?". Với người lớn hơn, nó nghe như "hả?" cộc lốc. Thay bằng 네? (ne?) hoặc 다시 한번 말씀해 주시겠어요? (dasi hanbeon malsseumhae jusigesseoyo?): thầy nói lại giúp em một lần nữa được không ạ?

Tình huống 2: Tan ca, bạn chào quản lý "수고하세요 (sugohaseyo)". Câu này nghĩa là "anh chị vất vả rồi, làm tiếp nhé". Nhiều người Hàn, nhất là người lớn tuổi, thấy hơi lạ khi người dưới nói câu này với người trên, vì nghe giống lời động viên cấp dưới. Cách an toàn hơn: 먼저 들어가 보겠습니다 (meonjeo deureoga bogetseumnida): em xin phép về trước ạ, hoặc 수고하셨습니다 (sugohasyeotseumnida) khi cả hai cùng xong việc.

Tình huống 3: Bạn gọi giáo sư là 선생님. Không phải lỗi lớn, nhưng ở đại học, giáo sư được gọi là 교수님. Gọi đúng cho thấy bạn đã tìm hiểu.

Tình huống 4: Nhắn tin cho anh chị khóa trên chỉ một chữ "ㅇㅇ" (ừ ừ) hoặc "ㅋㅋ". Giữa bạn bè thì bình thường. Với người trên, trả lời 네, 알겠습니다 (ne, algetseumnida): vâng, em hiểu rồi ạ vẫn an toàn hơn.

Lỡ nói sai, bạn chỉ cần sửa ngay: 죄송합니다, 제가 아직 한국어가 서툴러서요 (joesonghamnida, jega ajik hangugeoga seotulleoseoyo): em xin lỗi, tiếng Hàn của em còn vụng ạ. Nói kèm một cái cúi đầu nhẹ. Đa số người nghe sẽ cười và cho qua. Những câu nói ở chỗ làm, như xin nghỉ hay nhận lương, có trong bài "Văn hóa nơi làm thêm ở Hàn Quốc" (bài trong loạt Văn hóa Hàn Quốc, sắp đăng). Nếu bạn làm ở quán ăn, xem trước 82 câu tiếng Hàn đi làm thêm ở quán ăn.

5. Kính ngữ khi nhắn tin và gửi email

Nhiều lỗi xưng hô không xảy ra khi nói, mà khi nhắn tin. Viết thì người ta đọc lại được, nên càng dễ để ý.

Nhắn cho giáo viên, giáo sư

• Mở đầu bằng lời chào và giới thiệu: 교수님, 안녕하세요. 저는 ○○ 수업을 듣는 베트남 유학생 ○○입니다. (Chào giáo sư, em là ○○, du học sinh Việt Nam học lớp ○○.)
• Nói rõ việc cần trong 2 – 3 câu, kính ngữ -습니다 hoặc -요.
• Kết thúc bằng 감사합니다 và tên của bạn.
• Không nhắn đêm khuya, không dùng biểu tượng cảm xúc, không viết tắt. Xin nghỉ học thì báo thế nào có trong bài "Văn hóa lớp học ở Hàn Quốc" (bài trong loạt Văn hóa Hàn Quốc, sắp đăng).

Nhắn trong nhóm KakaoTalk của lớp hay chỗ làm

• Trả lời thông báo bằng 네, 알겠습니다 hoặc 확인했습니다 (hwaginhaetseumnida): em đã xem ạ.
• Xin nghỉ, xin đổi ca thì nhắn riêng cho người quản lý, không nói trong nhóm chung.

Điều không dễ nghe

Nhiều bạn nghĩ người Hàn khắt khe chuyện kính ngữ, rồi ngại nói luôn. Đó là cái sai lớn hơn. Tiếng Hàn là thứ bạn học để dùng, và người Hàn quý người chịu nói, kể cả nói vụng. Ngược lại, cũng có bạn học được vài câu 반말 từ phim, từ bạn bè, rồi dùng khắp nơi vì thấy "tự nhiên". Ở lớp học và chỗ làm, cách nói đó dễ bị hiểu là thiếu lễ phép, và người ta ít khi nói thẳng với bạn. Họ chỉ lặng lẽ giữ khoảng cách. Giữ -요 cho tới khi được mời chuyển là cách rẻ nhất để tránh chuyện đó.

6. Hợp Long đồng hành cùng bạn ở chặng này

• Lớp tiếng Hàn sơ cấp 1 tại Việt Nam trước khi bay, học và ở ký túc xá miễn phí. Lớp có lồng buổi định hướng văn hóa, trong đó bạn tập chào hỏi, xưng hô với thầy cô, anh chị khóa trên và chủ quán.
• Buổi kỹ năng xin việc làm thêm trong cùng lớp: tự giới thiệu, trả lời phỏng vấn ngắn, nói với quản lý khi xin nghỉ.
• Luyện phỏng vấn khi hồ sơ của bạn cần, dùng kính ngữ trang trọng.
• Hỗ trợ khi bạn đang học tại Hàn, và đại diện tại Hàn Quốc hỗ trợ khi bạn gặp vấn đề.

Hồ sơ vẫn theo cách cũ: đánh giá hồ sơ miễn phí, cọc 0 đồng, đỗ visa mới nộp phí dịch vụ, mỗi kỳ tối đa 30 bộ hồ sơ.

7. Câu hỏi thường gặp

Bạn Hàn bằng tuổi có cần nói kính ngữ không?

Lúc mới quen thì có, dùng -요 và gọi tên kèm 씨. Khi đã thân, một trong hai người sẽ đề nghị "우리 말 놓을까요?" rồi mới chuyển sang nói trống. Từ 28/6/2023, giấy tờ ở Hàn tính theo tuổi tròn, nhưng ngoài đời nhiều người vẫn so "bằng tuổi" theo năm sinh, có nơi theo khóa học, nên đừng tự mặc định.

Người lớn hơn nói trống với mình thì mình có được nói trống lại không?

Không. Giáo viên, chủ quán, anh chị khóa trên có thể nói 반말 với bạn, nhưng bạn vẫn giữ -요. Chỉ khi họ nói rõ "말 편하게 해" (cứ nói thoải mái đi) thì bạn mới chuyển, và ở nơi đông người vẫn nên giữ lễ.

Gọi giáo viên viện ngôn ngữ là gì?

선생님. Khi lên đại học, người dạy bạn là giáo sư thì gọi 교수님. Nhân viên văn phòng khoa hay phòng quốc tế, bạn có thể gọi 선생님 cho lịch sự nếu chưa biết chức danh.

Học bao lâu thì dùng kính ngữ quen miệng?

Đuôi -요 và vài câu chào hỏi bạn dùng được ngay sau sơ cấp 1. Phân biệt khi nào dùng -습니다, khi nào dùng -요 cho tự nhiên thường cần vài tháng sống ở Hàn. Nói nhiều, bị sửa nhiều là nhanh nhất.

Lỡ nói trống không với thầy cô hay quản lý, mình có bị ghét, bị cho nghỉ việc không?

Một lần nói sai thường không tới mức đó. Người Hàn biết bạn là người nước ngoài và hay bỏ qua lỗi ngữ pháp, điều họ để ý là thái độ. Cái đáng lo là lặp lại nhiều lần: người ta ít khi nói thẳng, chỉ lặng lẽ giữ khoảng cách. Lỡ nói sai, bạn xin lỗi ngay, cúi đầu nhẹ rồi quay lại dùng -요.

Đọc thêm về chủ đề này

• Văn hóa Hàn Quốc du học sinh cần biết trước khi bay: 12 điều
• Cùng học những từ vựng tiếng Hàn khi đi du học
• Những công việc làm thêm phổ biến cho du học sinh tại Hàn Quốc
• Sốc văn hóa ngược khi du học Hàn về nước